طراحی وب سایت

دکتر شهشهانی به خاطر مواضع علمی و انتقادی اش در رابطه با موضوعات بین المللی اینترنت که از اجلاس wsis (دسامبر سال 2003) در ژنو آغاز شد و به محافل علمی، دانشگاهی و رسانه ها کشیده شد، همواره مورد رجوع خبرنگاران حوزه it در مناسبت های مختلف بوده است.
دکتر شهشهانی بخصوص در مورد راهبری اینترنت و نیز درباره نحوه اعمال فیلترینگ در ایران و «اینترنت هراسی» دارای مواضع انتقادی شناخته شده ای است که از وی چهره ای برجسته نزد جامعه it ایرانی به تصویر کشیده است.
به پیشواز نجلیل از این اندیشمند فعال کشورمان و نیز به بهانه سهیم شدن در این قدردانی، با ایشان گفت وگویی انجام داده ایم.
*****
آقای دکتر شهشهانی به عنوان نخستین پرسش دستاوردهای اجرایی دستورالعمل اجلاس wsis (ژنو – دسامبر 2003) را چگونه ارزیابی می کنید؟
در مورد دستورالعمل از من سوال نکنید چون نسبت به اینکه آیا این دستورالعمل ها معنی اجرایی دارد یا نه، خوشبین نبودم.
یعنی جنبه توصیه ای داشت؟
اگر شما قطعنامه را بخوانید از همه جا و همه چیز در آن نام برده شده بود. بنابراین به طور طبیعی نمی توان از آن انتظار خروجی اجرایی داشت.
از این رو گمان نمی کنم آن مسایلی هم که به صورت اجرایی نوشتند و مسایل فوری در آنها بود را کسی به صورت جدی دنبال کرده باشد. شاید در کل بتوان گفت که مهم ترین دستاورد اجلاس سران، igf (مجمع راهبری اینترنت) بوده است که چهار دوره آن برگزار شد و پنجمین دوره آن هم قرار است تابستان سال آینده در لیتوانی تشکیل شود.
اگر در کل برگزاری igfها را اثرگذار و مثبت ارزیابی می کنید، لطفا درباره جنبه مثبت این نشست ها توضیح دهید.
به نظر من برگزاری این نشست ها باعث سرعت بخشیدن به مشارکت بین المللی در حوزه اینترنت می شود، مثلا راه اندازی دامنه های غیر لاتین و اینکه این موضوع چقدر در بین المللی شدن اینترنت قابل بحث است. در این نشست ها تعامل و تبادل نظر بر سر مباحث فنی و نظری اینترنت انجام می شود و به گسترش دانش روز در میان تمامی کشورها کمک می کند و از جمله کمک می کند که آیکان به این جریان ها کمی سرعت بدهد.
معمولا در این نشست ها نمایندگانی از ایران حضور ندارند و از سوی مدیران دولتی it ایران ضرورتی برای حضور در این نشست ها احساس نمی شود. آیا این غیبت بازخورد منفی در حوزه it کشور ایجاد نمی کند؟
در واقع igf که دستاورد عمده wsis به شمار می رود، گام عملی بود که بر روی آن توافق شد. قرار شد این نشست ها سکوی بازی باشد برای مبادله نظرها و از این لحاظ حضور در آن بسیار مفید فایده است. به ویژه برای کشورهایی که دولتمردان شان درباره زوایای اینترنت کم اطلاع ترند.
اما متاسفانه برخی کشورها از این فرصت استفاده نمی کنند. در کشور ما هم برخی مسوولان از اینکه در این اجلاس سلسله مراتب مقامات – به زعم ایشان – رعایت نمی شود، گلایه دارند.
اما مساله این است که روح igf قرار است بین المللی باشد، نه بین الدولی. به این مفهوم که از اقشار مختلف اعم از دولت ها، بخش خصوصی، جامعه مدنی، دانشگاه ها و غیره بتوانند در این نشست ها شرکت کرده و نظرات شان را آزادانه بیان کنند. قرار نیست در این نشست ها قطعنامه ای صادر شود و این ظاهرا به مذاق برخی کشورها خوش نیامده است. اتفاقا یکی از اثرات مثبتی که حضور در این نشست ها در پی دارد، تقویت بدنه کارشناسی کشور به ویژه در ساختار وزارت ارتباطات است. اگر کارشناسان ما در این نشست ها حاضر شوند برخورد ما با پدیده اینترنت بسیار عالمانه تر می شود.
یکی از ضعف هایی که در کشور مشاهده می شود و مسوولان بدان اذعان دارند، نبود دیده بان فناوری است، جایگاهی که روند رشد و بروز فناوری در دنیا را رصد کند؛ آیا حضور در این نشست ها می تواند این خلا را جبران کند؟
قطعا می تواند اثرگذار باشد. اما مشکل اینجاست که در کشور ما این وظیفه فقط در عرصه و توان دولت است. ولی اگر این وظیفه برای کل جامعه it کشور تعریف شود و از لحاظ مالی هم توان حضور فعالانه در این نشست ها پدید آید، قطعا نتیجه بهتری می گیریم انحصار دولتی در این بخش باید برداشته شود.
یکی از بحث های مطرح در wsis موضوع راهبری اینترنت بوده است و ایران هم در این خصوص ابتدا فعال و صاحبنظر ظاهر شد و با قرار گرفتن راهبری در دست آیکان مخالفت کرد. اما در ادامه در نشستی که به این منظور برگزار شد، ایران مشارکت جدی نداشت. شما این روال را چگونه ارزیابی می کنید؟
ببینید شما وقتی می خواهید پدیده ای را راهبری کنید باید ابتدا در نظر بگیرید که ابزار این راهبری چیست. یکی از ایرادات بحث راهبری در wsis همین بود که روی ابزار واقعی آن یعنی پشتوانه قدرت تاکید و توجه نشد.
اینکه کشوری که اینترنت در آن با انواع فیلترینگ و سرعت اندک در جریان است، بخواهد خط مشی اینترنت را برای جهانیان تبیین کند، ساده اندیشانه به نظر می رسد.
مثلا اینترنت روی یک زیرساخت فیبرنوری عظیم در جهان در جریان است که بیش از 50 درصد این زیرساخت در دست آمریکاست.
همچنین نگاه کنید به تجهیزات به کار رفته در آن که مهم ترین آن مسیریاب هاست و 90 درصد مسیریاب های مورد استفاده در دنیا ساخت آمریکاست.
حال به محتوا نگاه کنید. چند درصد محتوایی که در اینترنت به آن دسترسی داریم در کشور آمریکا تولید می شود؟ حال در این شرایط کشوری مثل ایران بگوید ما باید حق مساوی داشته باشیم و حتی گیرم آنها هم با این ایده موافقت کنند، آیا ایران پشتوانه و توان در اختیار گرفتن امر راهبری اینترنت را دارد؟
در واقع ایران به دلیل در اختیار نداشتن پشتوانه لازم پای نظر خود مبنی بر تغییر فرآیند راهبری اینترنت نایستاد و عقب نشست؟
من اصلا فکر نمی کنم که ایران پیشنهاد دهنده تغییر فرآیند راهبری اینترنت بود بلکه ایران ملحق شد به یک سری جریانات که از سوی برزیل و چین هدایت می شد. در واقع این دو کشور برنامه هایی داشتند که جایگاه شان را در این حوزه ارتقا بخشند. چون اینترنت در وهله اول محصولی آمریکایی و سپس اروپایی است، کشورهای دیگری که در لایه بعدی قدرت قرار داشتند می خواستند در این میان سهمی ببرند. پس شعارهایی در این خصوص مطرح کردند و برخی از این شعارها به مذاق برخی نمایندگان ایران در wsis خوش آمد و به این جریان ملحق شدند.
اما وقتی پشتوانه لازم برای ماندن در این موقعیت وجود نداشت با وجود همه شعارهای بزرگی که داده می شد، به سادگی با یک اولتیماتوم مسیر تغییر پیدا کرد و ایران هم طبعا عقب نشست.
در ایران تقریبا همزمان با بحث پس گرفتن راهبری اینترنت از آمریکا، موضوع شکستن فضای تک قطبی و این راهبری و تبدیل آن به فضایی دو قطبی و چند قطبی مطرح می شود و موضوعاتی مثل اینترنت ملی، هاست ملی و یا ایمیل ملی شکل می گیرد، نظر شما در این مورد چیست؟
طرح چنین موضوعاتی به مقوله راهبری اینترنت ارتباطی ندارد. من جریان را طور دیگری می بینم. برخی دولتمردان در ایران علاقه زیادی به اتفاقاتی که درچین می افتد دارند و می خواهند مدل چینی را در مسایل و سطوح مختلف در ایران اجرا کنند.
اما در این مسیر نکات مهمی وجود دارد که باید در آنها ملاحظه کرد. مثلا چین کشوری است که دورانی طولانی درونگرا بوده است. در نتیجه به سادگی می توان دور این کشور فایروال چینی کشید. اما در مقابل، کشور ما شخصیتی برون گرا دارد و ما همواره در ارتباط با غرب و شرق بوده ایم.
از سوی دیگر در کشور چین تولید داخلی بسیار قدرتمند است و مصرف اینترنتی آنها هم عمدتا داخلی است پس می توانند پیرامون خود حصار بکشند. عملا هم موفق شده اند. دولت چین انحصار فیبرنوری را در دست گرفته است و می تواند راه ارتباط با خارج را مسدود و ارتباط را به کانال هایی که زیرنظر دولت است محدود کند.
ما هم آمده ایم از این مدل محدود کردن کانال اینترنت تبعیت کرده ایم. اما اینکه اینترنت داخلی ما محصولش چیست و چقدر نیازهای ما را برآورده می کند، جای پرسش جدی دارد.
در خصوص ایده اینترنت ملی یا ایمیل ملی و از این قبیل دو هدف دیده می شود. از یک سو فلسفه وجودی این پدیده ها را امن و مستقل کردن ارتباطات کشور نسبت به ارتباطات بین المللی عنوان می کنند و از سوی دیگر به نظر می رسد با اعمال این پدیده ها درصدد تحت کنترل درآوردن فضای مجازی در کشور هستند. نظر شما چیست؟
البته هر دو روی سکه مد نظر متولیان آن است. اما اینکه بخواهیم در محیط اینترنت محدودیت ایجاد کنیم یک اشتباه راهبردی است. چرا که ما با ایجاد محدودیت خودمان را در این حوزه به عقب می رانیم و از مشارکت در پیشبرد تکنولوژی و تبعات اقتصادی، اجتماعی و فنی بی شماری که در پی دارد، باز می مانیم.
من فکر می کنم هنوز دولتمردانی که در این زمینه تصمیمات نهایی را اتخاذ می کنند واقعا مطلع نیستند که باز بودن فضای اینترنت چه منافعی می تواند عاید کشور کند. ظاهرا تنها مضرات اینترنت به اطلاع شان می رسد.
این یک واقعیت است که فناوری ها ذاتا خوب یا بد نیستند بلکه نوع استفاده از آنها متفاوت است. اصولا در ابتدای ظهور اینترنت این پدیده و ارتباطات گسترده ای که به وجود می آورد برای تمامی کشورها حتی اروپاییان هراس آفرین بود و حتی آنها هم اقدام به اعمال انحصار و محدودیت کردند. اما وقتی احساس کردند که این اقدامات موجب عقب افتادگی آنها شده است به اشتباه شان ادامه ندادند و سدها را شکستند و آزادسازی و دسترسی فضایی مجازی و جریان آزاد اطلاعات به وقوع پیوست.
در ایران هم متاسفانه از ابتدا عوامل پست و تلگراف و تلفن، ترس های امنیتی ناشی از آزادی فضای وب را به دولتمردان و سیاستگذاران منتقل کردند و آنقدر خطرات احتمالی پررنگ شد که به کل، وجود اینترنت خطر آفرین تلقی شد.
در نتیجه پیامدهای مثبت این پدیده در زمینه های اقتصادی، تجاری، فنی، علمی، شغل آفرینی و غیره نادیده انگاشته شد.
این روزها با پررنگ شدن عبارت «دولت الکترونیکی» دولتمردان کشور مدام از ضرورت ارایه و گسترش خدمات الکترونیکی حرف می زنند، اما در عمل به سوی تحقق این ایده ها پیش نمی رویم از دید شما مانع اصلی کجاست؟
مشکل اصلی این است که اتخاذ تصمیمات در کشور ما متمرکز است. در حالی که کل ماهیت اینترنت از ابتدا غیر متمرکز بوده است. یعنی یک مغز متفکر مرکزی وجود ندارد که اینترنت را هدایت کند. بلکه اینترنت خود یک موقعیت مناسب، متکثر، باز و خلاقیت آفرین است.
هدایت از یک مقر مرکزی گاهی مواقع برای رسیدن به یک مرحله مناسب است. اما این فقط یک مرحله است و مراحل بعدی خود به خود در محیط مناسب شکل خواهد گرفت.
متاسفانه درکشور ما برای هر موقعیت و پدیده ای می خواهیم برنامه ریزی کنیم و سند بنویسیم. در حالی که بسیاری از توفیق ها و نوآوری ها در اثر برنامه ریزی ظهور نمی کنند. بلکه این فضای مساعد است که موجب نوآوری می شود. مثلا وقتی یک سوم منازل کره جنوبی اتصال پرسرعت (broad band) دارند این شرایط راه را برای نوآوری باز می کند. مساله این است که در سایر کشورها در اینترنت کسی خودش را متولی نمی داند ولی در ایران، ما به دنبال یافتن و یا ساختن قهرمان اینترنت هستیم.
از سوی دیگر برای پدیده مدام در حال تحولی مثل اینترنت نمی توان برنامه ریزی طولانی مدت کرد. ما انواع و اقسام مثال ها را در این باره داریم که در حوزه اینترنت برنامه ریزی کرده ایم. اما اینترنت ناگهان مسیر دیگری یافته است. پس به جای برنامه ریزی های طولانی مدت، باید هماهنگ با روح اینترنت، فضا را برای ابتکار و نوآوری باز کنیم.
مسوولان دولتی ما در زمینه تولید محتوا انگیزه دارند و علاقه نشان می دهند و حتی سندهایی هم مثل تسما برای تولید محتوا (توسط شورای عالی اطلاع رسانی) نوشته شده است، اما عمده رویکرد در این سندها مقابله با محتواسازی بین المللی است. آیا این روش صحیح است؟
البته محتواسازی مهم است اما سوال این است که این محتوا آیا خوانده می شود یا نه. تولید محتوا به این نحو نیست که یک دولت مرکزی بنشیند و تصمیم بگیرد که چه محتوایی تولید شود. اگر فضای تولید محتوای آزادانه فراهم باشد خود به خود محتوا تولید می شود و چه بسا تولید محتواهایی شود که به نفع مان است. اما اگر این هراس وجود داشته باشد که هر تولید محتوایی می تواند بر ضد ما باشد و باید یک دستورالعمل خاص بر ای آن صادر شود، در این فضای محدود، خلاقیت خاموش می شود و محتوایی هم تولید نخواهد شد.
آقای دکتر، ارزیابی شما از بروز و ظهور it در ایران، که با پروژه تکفا آغاز شد، چیست؟
به اعتقاد من پروژه تکفا هم اشکال بزرگی داشت که می خواست یک سند مرکزی مدیریتی باشد و همه چیز را در دایره خود کنترل کند. به همین دلیل بسیاری از پروژه های مفید و اثربخشی که در خارج از دایره دولتی تکفا تعریف شد، مورد بی مهری قرار گرفت: مثلا در دانشگاه شریف پروژه فارسی سازی لینوکس توسط دانشجویان تعریف و طراحی شد، اما در کنفرانس خبری آن حتی خبرنگاران به اصطلاح مستقل هم حاضر نشدند و گویا این پروژه تحریم شد، چون در دایره تکفا قرار نداشت.
برگردیم به موضوع راهبری اینترنت و تصمیماتی که آیکان می گیرد. به نظر شما دلیل طولانی شدن پذیرفتن نام های دامنه ای مثل «. ایران» چیست؟
«. ایران» به نوعی وجود داشته است. اما این گونه بوده که در سمت راست آدرس یک نقطه و کد لاتین کشور هم می آید، حالا ممکن است مرئی نباشد و در کارگزار ریشه تعریف شده باشد.
اما چیزی که جدیدا اتفاق افتاده و در fast track پیگیری شده، این است که کشورهایی که به نام دامنه به زبان محلی شان احساس نیاز می کنند، بتوانند آن را ثبت کنند. آیکان هم برای همین فراخوان داد.
البته به طور رسمی اعلام نمی کنند که چه کسانی فرم درخواست را پر کرده اند، ولی پیش بینی می شود 30 تا 40 کشور شرکت کنند.
کشورها چرا به نام دامنه به زبان محلی احساس نیاز می کنند و چرا ما نیاز را احساس نکرده ایم؟
یکی از دلایل این است که برخی کشورها از سیستم عامل به خط محلی استفاده می کنند، مثل چین. اما در ایران به خاطر تحریم، نسخه ویندوز فارسی رسمی نداریم و فارسی سازی آن هم استاندارد نیست. از سوی دیگر اغلب منابعی که در ایران استفاده می شود، تولید خارج است.
البته فکر می کنم زمانی که نفوذ اینترنت در کشور زیاد شود و مثلا به 70 درصد برسد، آن وقت قطعا نیازها به منابع داخلی معطوف خواهد شد و نقش دامنه های به خط بومی پررنگ تر می شود.
چرا آیکان نام پیشنهاد دهندگان را اعلام نمی کند؟
ممکن است به دلیل فشارهایی باشد که نمایندگان دولت ها به آیکان وارد می کنند، شاید هم موضوع رقابت باعث پرده پوشی شود. مثلا از یک کشور ممکن است دو سازمان خود را متولی نام های دامنه بومی بدانند و هر دو هم درخواست داده باشند.
آیکان در این موارد سعی می کند موضوع بین رقبا مطرح و حل و فصل شود.
بحث حساسیت دولت ها بر سر نام های دامنه کشوری هم می تواند یک عامل باشد؟
در آیکان این موارد را در کمیته مشورتی gac بررسی می کنند که شامل نمایندگان کشورهاست. مثلا در مورد مقدونیه این موضوع وجود دارد. زیرا کشور یونان با این نام مشکل دارد و مقدونیه را جزیی از خودش می داند. بنابراین این موارد حساسیت برانگیز هم وجود دارد که باید به دقت بررسی شود.

منبع : اولین پایگاه اطلاع رسانی تخصصی فناوری اطلاعات  تاریخ : 19   دی   1388  شاخه : اشخاص